Miejsce w SLW: uczennica Władysława Tatarkiewicza.

Obszary badań: pedagogika (w szczególności – nauczanie historii), historia etyki.

BIOGRAFIA

Data i miejsce urodzenia: 11.01.1901. Warszawa.

Data i miejsce śmierci: 13.11.1981. Warszawa.

Rodzice: Jan Henryk i Leokadia Maria z d. Poraj-Gołembowska.

Matura: Szkoła T. Raczkowskiej (1913–1919) i Wyższa Realna Szkoła Anieli Wereckiej (1919–1920).

Studia: UW (1920–1928).

Doktorat: Yang-Chu – poglądy etyczne i stosunek do Arystypa i Epikura. 14.03.1928. UW. Władysław Tatarkiewicz.

Habilitacja: Źródła typowych i powszechnych błędów – przyczyny niepowodzeń w nauczaniu historii. 17.03.1961. UW.

Dydaktyka: Gimnazjum Janiny Popielewskiej i Janiny Roszkowskiej w Warszawie (1930–1935), Gimnazjum Jadwigi Taczanowskiej w Warszawie (1935–1939), Państwowe Liceum im. Marii Skłodowskiej-Curie w Warszawie (1945–1954), UW (1954–1971).

Varia: Żona Tadeusza. Używała też nazwisk: Bornholtz, Richterówna.

IDEE, PROBLEMY, REZULTATY

Ogólna charakterystyka dorobku naukowego

W badaniach z zakresu metodyki pedagogicznej Bornholtzowa sformułowała m.in. koncepcję problematyzacji materiału historycznego oraz analizę ideału nauczyciela.

Wybrane kwestie szczegółowe

• Błędy w nauczaniu historii. Najważniejsze błędy w nauczaniu historii – to: (a) ekstrapolacja metod nauczania i uczenia się właściwych przedmiotom przyrodniczym na przedmioty humanistyczne; (b) operowanie przez nauczyciela „ogólnikami” niezrozumiałymi dla uczniów i lekceważenie „zasad logiki”; (c) formułowanie wielkich „syntez” historiozoficznych i kategorycznych ocen.

Błąd (a) bierze się z nieuwzględniania tego, że historia dotyczy faktów, które nie mogą być „sprawdzone” w sensie, w jakim mówi się o sprawdzeniu w naukach ścisłych.

Błąd (b) prowadzi do tego, że nie sposób zastosować przy sprawdzaniu wiedzy ucznia jedynych w wypadku humanistyki dostępnych metod – a mianowicie przez ustalenie, czy uczeń „potrafi w sposób sensowny posługiwać się przyswojonymi wiadomościami”, a więc czy „potrafi na podstawie zebranego materiału wyprowadzić prawidłowe wnioski, które ten materiał nasuwa”.

Błąd (c) jest przejawem „ahistorycznego nauczania”. Wartość naukowa „syntez” historiozoficznych jest wątpliwa, a kategoryczne oceny nie mogą wykazać się dostatecznym uzasadnieniem.

• Problematyzacja materiału historycznego

Tradycyjne, „przekazujące” nauczanie historii powinno zostać zastąpione tzw. problemowym ujmowaniem materiału historycznego. Jest ono właściwsze dlatego, że: (a) przedmiotem poznania historycznego jest rzeczywistość miniona; (b) fakty historyczne są niepowtarzalne; (d) rzeczywistość minioną można poznawać tylko przy pomocy środków pośrednich o różnej wartości naukowej; (d) wiedzy historycznej nie da się zdobywać za pomocą obserwacji i eksperymentów; (e) hipotez historycznych nie da się sprawdzać (praktycznie).

Do „warunków poprawnej problematyzacji” należą m.in.: (1) możliwie jasne określanie pojęć, którymi się przy problematyzacji posługujemy (takich, jak np.: myślenie historyczne, podłoże historyczne, prawo historyczne, wyobraźnia historyczna); (2) niestosowanie zabiegów uatrakcyjniających przekazywaną wiedzę kosztem rezygnacji z prawdy historycznej; (3) unikanie efektownych formuł i syntez – zawsze zniekształcających tę prawdę.

• Ideał nauczyciela. Najniezbędniejsze cechy „ideowego” nauczyciela to: „wysokie poczucie odpowiedzialności, czynna postawa wobec życia i praca nigdy nieustająca i niesłabnąca nad samym sobą. Pracując nad sobą, nauczyciel wzbogaca nie tylko siebie, ale setki tych, którymi się opiekuje, na których wpływa, którym pomaga w tworzeniu swojego własnego światopoglądu.”

Osiągnięcie tego ideału wymaga od nauczyciela pracy pozalekcyjnej, mającej postać samokształcenia i pracy wychowawczo-badawczej (np. opieki nad organizacjami uczniowskimi).

BIBLIOGRAFIA

A. Wykazy prac: 

Bp.

B. Bibliografia podmiotowa:

1. Teksty naukowe:

1.1. Książki własne:

• 1957a^k (z: Wanda Moszczeńska) – Podstawy metodologiczne i dydaktyczne nauczania historii w szkole. W., PZWS, ss. 78. • 1957b^k (z: Wanda Moszczeńska) – Z metodyki nauczania historii. W., PZWS, ss. 80. • 1958^k – Niektóre problemy metodyki historii jako nauki. W., PZWS, ss. 100. • 1963^k – O trudnościach w nauczaniu historii. W., PZWS, ss. 144. • 1964^k (z: Wanda Moszczeńska) – Nauczanie historii w szkole a nauka historyczna. W., PZWS, ss. 108. 1969², ss. 118. 1975³. W., WSP, ss. 130. • 1969^k (z: Jerzy Centkowski) – O problemowym nauczaniu historii. W., PZWS, ss. 118.

1.3. Zbiory tekstów własnych: 

Bp.

1.2. Książki (współ)redagowane: 

Bp.

1.4. Artykuły:

• 1933 – Praca realizacyjna nauczyciela. Zr r. IV nr 16 s. 79–85. • 1954 – O znaczeniu metodyki dla praktyki nauczania. HNK r. IV nr 4 s. 1–5, nr 5 s. 21–25. • 1956a – Angielska dyskusja nad wychowawczymi walorami studiów klasycznych. KPed r. I nr 1–2 s. 250–252. • 1956b (z: Wanda Moszczeńska) – Drogi wzrostu i rozwoju młodego historyka. HNK r. IV nr 5 s. 5–15. • 1956c – Z badań nad stanem faktycznym nauczania historii w szkole. HNK R. IV nr 6 s. 26–36. • 1957a – Dyskusja w sekcji do spraw młodego historyka. HNK r. V nr 1 s. 60–63. • 1957b – O dyskusję w sprawie programów i podręczników. HNK r. V nr 4–5 s. 352–353. • 1957c – Podstawy dydaktyczne nauczania historii w szkole. W: [Bornholzowa i Moszczeńska 1957a^k], s. 43–79. • 1957d – Przedmiot i charakter metodyki historii oraz jej zadania i potrzeby na tle obecnej sytuacji w nauczaniu szkolnym. HNK r. V nr 4–5 s. 245–254. • 1957e – Z problematyki teorii programów nauczania historii w szkole. HNK r. V nr 3 s. 212–220. • 1958a – Nauka a nauczanie historii. WH t. I nr 4–5 s. 243–254. • 1958b – W sprawie problemowego ujmowania materiału w nauczaniu historii. WH t. I nr 1 s. 10–14.

2. Publicystyka: 

Bp.

3. Teksty literackie: 

Bp.

4. Przekłady: 

Bp.

C. Bibliografia przedmiotowa: 

Bp.