Miejsce w SLW: uczennica Kazimierza Twardowskiego.
Obszary badań: logika, metodologia.
BIOGRAFIA
Data i miejsce urodzenia: 10.08.1904. Mszana k. Zborowa (obecnie Ukraina).
Data i miejsce śmierci: 27.06.1978. Poznań.
Rodzice: Konrad i Antonina Maria z d. Dzieduszycka.
Matura: Gimnazjum Zofii Strzałkowskiej we Lwowie (1922).
Studia: UL (1922–1925, 1927–1928).
Doktorat: O wyrazach okazjonalnych. 3.12.1932. UL. Kazimierz Twardowski.
Habilitacja (docentura): 27.11.1945 (UP).
Profesura: 13.12.1962/. Profesura nadzwyczajna w UP.
Dydaktyka: Szkoły średnie we Lwowie (1928–1931), m.in. Państwowe Seminarium Nauczycielskie Żeńskie im. Adama Asnyka (1930–1931); UL (1932–1939), Szkoła Gospodarstwa Wiejskiego w Snopkowie k. Lwowa (1935–1939), Prywatne Gimnazjum Żeńskie SS. Nazaretanek we Lwowie (1938–1939), ukraińskie szkoły średnie we Lwowie (1939–1941), UP (1947–1974).
Varia: Używała też nazwisk: Łuszczewska-Romahnowa, Romahn. W 1943 została wraz z mężem aresztowana przez gestapo; po pobycie w więzieniu lwowskim przewieziono ich do KL Majdanek (gdzie mąż zmarł w 1943); następnie umieszczona została w KL Ravensbrück (1944) i KL Buchenwald (do 1945). Była zatrudniona w PAN (1957–1961).
IDEE, PROBLEMY, REZULTATY
Ogólna charakterystyka dorobku naukowego
W dziedzinie logiki matematycznej Romahnowa:
(a) podała uogólniony teoretyczny odpowiednik graficznej metody Venna sprawdzania formuł logiki tradycyjnej, stanowiący metodę rozstrzygania jednoargumentowego węższego rachunku funkcyjnego;
(b) zbudowała szczegółową logiczno-matematyczną teorię klasyfikacji wielopoziomowych, w której innowacją było określenie funkcji odległości wyznaczonej przez klasyfikację.
W dziedzinie metodologii i filozofii nauki:
(c) zanalizowała problem wieloznaczności terminów teoretycznych w języku nauk, starając się wykryć powody tego, że mimo tej wieloznaczności terminy te funkcjonują niekiedy sprawnie; uznała, że racjonalność badań naukowych nie polega na dążeniu do eliminowania wszelkiej nieścisłości wyrażeń języka nauki, lecz na postępowaniu z ową nieścisłością tak, by nie zagrażała ona rozstrzygalności problemów naukowych;
(c) poddała krytyce probabilistyczne ujęcie problemu indukcji; opowiedziała się za rozwiązaniem pragmatycznym i badała pojęcie wynikania w sensie pragmatycznym;
(d) unowocześniła klasyczną teorię argumentacji;
(e) uznała błędy argumentacyjne za przypadki nieprzestrzegania metodologicznych reguł racjonalnego argumentowania;
(f) zmodyfikowała tzw. klasyczną teorię błędów argumentacji, obejmującą błąd formalny (non sequitur), błąd materialny (polegający na fałszywości przynajmniej jednej z przesłanek wnioskowania) i błąd petitio principii; uważała, że błąd materialny nie jest problemem teorii argumentacji.
W dziedzinie metodologii filozofii – Romahnowa broniła sensowności problemów filozoficznych przed zarzutami jałowości.
Wybrane kwestie szczegółowe
- Niejasność i wieloznaczność języka nauki. Rozpowszechniony jest pogląd, że niejasność i wieloznaczność języka jest źródłem nieporozumień, sporów słownych i błędów w rozumowaniach; wobec tego, jeśli nauka ma tych niebezpieczeństw uniknąć, musi oczyścić język ze wspomnianych wad. Tymczasem nauki nie tylko takiego oczyszczenia nie dokonują, lecz – co więcej – dokonać nie mogą. Wobec tego „większa w porównaniu z językiem potocznym sprawność języka nauki jako narzędzia porozumiewania się oraz dociekania prawdy musi polegać na czymś innym niż na ścisłej jednoznaczności terminów, z których ten język jest zbudowany”.
Sprawność ta bierze się mianowicie stąd, że „takie własności zdań względnie układów zdań, jak: prawdziwość a priori, empiryczność, wynikanie jednych zdań z drugich, wykluczanie się zdań itd., przysługują pewnym zdaniom względnie układom zdań języka potocznego niezależnie od dopuszczalnych na gruncie tego języka wahań znaczeń występujących w nim terminów”.
Stąd płynie wniosek, że zakaz używania wyrażeń nieostrych i wieloznacznych w języku nauk – genetycznie związanym z językiem potocznym – dotyczy tylko tych wypadków, kiedy używanie tych wyrażeń pociąga za sobą różnice w ocenie prawdziwości wygłaszanych zdań i poprawności przeprowadzanych rozumowań.
W nauce „o wieloznaczności wyrazów, którymi się posługujemy, troszczymy się tylko wtedy, gdy utrudniają bezsporne rozwiązywanie rozważanych zagadnień”.
- Argumentacje i repliki. Tradycyjnie za błędy argumentacji uważa się:
(a) non sequitur (resp. błąd formalny) – a więc formalna niepoprawność zastosowanej inferencji;
(b) błąd materialny – czyli fałszywość którejś z przesłanek;
(c) petitio principii – czyli bezzasadność którejś z przesłanek.
Jeśli błąd argumentacji to tyle, co złamanie jakiejś reguły metodologicznej, to warunek ten spełnia błąd (c), ale nie spełnia go błąd (b), gdyż nie ma takiej reguły metodologicznej, która by zakazywała stwierdzania zdań fałszywych. Albowiem „zarówno w nauce, jak i w rozważaniach wiążących się bezpośrednio z działalnością praktyczną, zdarza się często, że jakieś twierdzenie, na pewnym etapie wiedzy dobrze uzasadnione, uznajemy później w wyniku uzyskania nowych informacji za fałszywe. Czyż ma sens przyjmować, że ten, kto użył takiego twierdzenia jako założenia pewnej argumentacji, zanim owe informacje zostały uzyskane, popełnił jakiś błąd w sensie wykroczenia przeciw zasadom racjonalnego postępowania przy argumentowaniu?”.
Na argumentację można spojrzeć jednak nie tylko z punktu widzenia jej poprawności, lecz także ze względu na zasadność ewentualnego uznania lub odrzucenia tezy tej argumentacji (czyli zdania „zamykającego” argumentację). W uzasadnieniu odrzucenia owej tezy można powołać się m.in. właśnie na to, że w argumentacji popełnione zostały wskazane błędy. Takie postępowanie byłoby nie oceną argumentacji, lecz jedną z dopuszczalnych replik na tę argumentację.
Replika może polegać na uznaniu, odrzuceniu lub zakwestionowaniu (czyli stwierdzeniu braku uzasadnienia) tezy argumentacji.
Rozważmy argumentację typu, zawierającą trzy kroki:
(1) p;
(2) z tego, że p, wynika to, że q;
(3) q.
Tezą w takiej argumentacji byłaby teza (3). Gotowość do uznania tezy (3) można uzasadnić przez:
(A) uznanie koniunkcji kroków (1) i (2).
Z kolei gotowość do odrzucenia tezy (3) można uzasadnić przez:
(B) odrzucenie (1);
(C) zakwestionowanie (1);
(D) odrzucenie (2);
(E) zakwestionowanie (2).
Przy takim ujęciu: błąd non sequitur wolno utożsamić z repliką typu (E), błąd materialny wolno utożsamić z repliką typu (B), a błąd petitionis principii z repliką typu (C). Okazuje się, że na liście błędów (a)–(c) nie ma odpowiednika repliki typu (D); jest tak dlatego, że „jako wypowiedź przypisująca pewne wartości logiczne zdaniom występującym w argumentacji, nie może fungować jako zarzut jakiegoś błędu tej argumentacji”.
BIBLIOGRAFIA
A. Wykazy prac:
Bp.
B. Bibliografia podmiotowa:
1. Teksty naukowe:
1.1. Książki własne:
Bp.
1.2. Książki (współ)redagowane:
Bp.
1.3. Zbiory tekstów własnych:
Bp.
1.4. Artykuły:
• 1937a – O indukcji przez proste wyliczenie (ar.). RF t. XIII nr 5–10 s. 137b–138a. • 1937b – O wyrazach okazjonalnych (ar.). RF t. XIII nr 5–10 s. 132b–133b. • 1947 – Ideał metodologiczny XVII w. more geometrico. SPTPN t. XIV nr 2 s. 158–159. • 1948 – Wieloznaczność a język nauki. KF t. XXVII z. 1 s. 47–58. Toż w: [Pelc 1971r], s. 184–195. Przekł. ang.: Ambiguity and the Language of Science. W: [Pelc 1979r], s. 148–159. • 1951a – Kartezjański ideał wiedzy. KF t. XIX z. 1–2 s. 25–40. • 1951b – Rozważania o „metodzie” w filozofii francuskiej XVII wieku. KF t. XIX z. 3–4 s. 171–205. • 1952–1954 – O klasyfikacji naturalnej. SPTPN t. XVIII nr 1 s. 115–116. • 1953 – Analiza i uogólnienie metody sprawdzania formuł logicznych przy pomocy diagramów Venna. SL v. I s. 185–213. • 1956 – Głos w dyskusji. ZPNP t. XII s. 186–188. • 1957 – Indukcja a prawdopodobieństwo. SL v. V s. 71–96. • 1958 – Logika z Port Royal na tle historii logiki i metodologii XVII wieku. Wstęp do: [Arnauld i Nicole 1958], s. XI–XXVI. • 1959 – Z okazji wydania II tomu Wyboru pism Tadeusza Kotarbińskiego. SF r. III nr 3 s. 154–162. • 1961 – Classification as a Kind of Distance Function. SL v. XII s. 41–81. Toż w: [Przełęcki i Wójcicki 1977r], s. 341–373. • 1962a – Czy filozofia obumiera? SF r. VI nr 1 s. 187–196. • 1962b – Pewne pojęcie poprawnej inferencji i pragmatyczne pojęcie wynikania. SL v. XIII s. 203–208. Toż w: [Pawłowski 1966r], s. 163–167. • 1964a [z: Tadeusz Batóg] – A Generalized Theory of Classifications. SL v. XVI s. 53–74, t. XVII s. 7–30. Toż w: [Batóg 2010z], s. 11–50. • 1964b – William i Martha Kneale. The Development of Logic (rec.). SL v. XV s. 308–310. • 1964c – Z teorii racjonalnej dyskusji. W: [Rozprawy… 1964], s. 103–112. • 1965 – Adam Schaff. Język a poznanie (rec.). SF r. IX nr 1 s. 139–145. • 1966 – Paul Lorenzen. Formal Logic (rec.). SL v. XIX s. 147–149. • 1967 – Program filozofii naukowej Kazimierza Twardowskiego. SF r. XI nr 4 s. 154–168. • 1969 – O pracach i planach badawczych logików ośrodka poznańskiego. SF r. XIII nr 1 s. 254–256. • 1973 – Logika. W: [Labuda (red.) 1973], s. 190–198. • 1977 – Teoria wiedzy Kazimierza Twardowskiego. W: [Skarga (red.) 1977], s. 86–125. • 2018 – O wyrażeniach okazjonalnych (fr.). W: [Ivanyk (red.) 2018], s. 379–387.
2. Publicystyka:
Bp.
3. Teksty literackie:
Bp.
4. Przekłady:
■ Arnauld, Antoine & Nicole, Pierre: • 1958 – Logika czyli sztuka myślenia. W., PWN, ss. XXVI+532.
C. Bibliografia przedmiotowa:
■ Batóg, Tadeusz: • 1979 – Seweryna Łuszczewska-Romahnowa (1904–1978). SF r. XXIII nr 1 s. 189–194. • 2001 – Seweryna Łuszczewska-Romahnowa – Logic and Methodology of Science. W: [Krajewski A. (red.) 2001], s. 114–119. ■ Murawski, Roman & Pogonowski, Jerzy: • 2018 – Seweryna Łuszczewska-Romahnowa. W: [Garrido i Wybraniec-Skardowska 2018r], s. 241–247. ■ Pelc, Jerzy: • 1980 – Wspomnienie pozgonne o Sewerynie z Łuszczewskich Romahnowej. SS t. X s. 7–11.
