Miejsce w SLW: uczennica Romana Suszki.

Obszary badań: logika, filozofia języka.

BIOGRAFIA

Data i miejsce urodzenia: 8.01.1935. Warszawa.

Data i miejsce śmierci: 7.06.2014. Warszawa.

Rodzice: Józef i Wanda z d. Brzuszkiewicz.

Matura: Bd.

Studia: UW (1952–1957).

Magisterium: O przekładach systemów dedukcyjnych z języków wielotypikalnych na języki jednotypikalne. 11.09.1957. UW. Roman Suszko (Tadeusz Kotarbiński lub Marian Przełęcki).

Doktorat: Funkcje znaczeniowe wyrażeń w ujęciu logiki formalnej. 12.01.1965. UW. Roman Suszko.

Habilitacja: Logiczne podstawy semantyki języka naturalnego. UW. 17.12.1974.

Dydaktyka: UW (1957–1990).

Varia: Używała też nazwisk: Stanosz-Zabłudowska, Stanoszowa. W latach 1993–2002 zredagowała 60 numerów czasopisma Bez dogmatu. Członkini TNW (1984).

IDEE, PROBLEMY, REZULTATY

Ogólna charakterystyka dorobku naukowego

Stanosz interesowała się głównie statusem „formy logicznej” zdań języka naturalnego, ale także np. warunkami racjonalności rozumowania i źródłem naukowej wizji rzeczywistości. Za warunek owej racjonalności uważała to, że przesłanki we wnioskowaniu nie są z konieczności fałszywe. Natomiast za założenie „całej nauki” uważała pogląd, że rzeczywistość, której dotyczy nauka, ma strukturę opisywaną przez teorię mnogości; dlatego też dziedziczy założenia tej teorii – w tym założenie co do rodzajów i formalnych własności.

Wybrane kwestie szczegółowe

• Logika a lingwistyka. Relację między logiką a lingwistyką najjaśniej da się uchwycić, jeśli się odróżni formę logiczną wypowiedzi od struktury głębokiej tej wypowiedzi. Pierwszą zajmuje się logika (formalna), drugą – lingwistyka (teoretyczna).

Otóż można powiedzieć, że „logika formalna dostarcza językoznawstwu teoretycznemu swego rodzaju półproduktu, nadającego się do wykorzystania w opisie semantycznych aspektów każdego języka”.

Jest tak dlatego, że „językoznawczy opis języka ujawnia strukturę głęboką każdego zdania, eksplikującą jego strukturalne związki z innymi zdaniami tego języka”. Jednakże „głęboka struktura zdania może nie być identyczna z jego formą logiczną”, gdyż „może – i zapewne powinna – zawierać informacje także o innych, niż logiczne, własnościach zdania. Musi wszakże wyznaczać formę logiczną zdania”.

Bezpośrednim przedmiotem opisu formalnologicznego jest idealizacyjna rekonstrukcja języka.

Taką idealizacją jest np. „nierealistyczne założenie”, że istnieją „puste sytuacje komunikacyjne, tj. takie warunki użycia zdań, które nie mają żadnego wpływu na sposób rozumienia tych zdań”. Tylko przy takim założeniu można np. przyjąć pogląd, że „zdania języka naturalnego mają stałe wartości logiczne, wyznaczone przez ich strukturę i znaczenie wyrażeń składowych”.

• Logiczna forma zdania. „Nasuwa się myśl, że jako formę logiczną danego zdania można traktować wspólny schemat tych wszystkich zdań, które powstają w wyniku zastępowania (konsekwentnego) pozalogicznych składników tego zdania dowolnymi wyrażeniami należącymi do tej samej kategorii syntaktycznej. Za schemat taki wolno uznać napis, w który przekształci się to zdanie po zastąpieniu jego pozalogicznych wyrażeń składowych dowolnymi symbolami, markującymi tylko kategorię syntaktyczną tych wyrażeń”.

„Taka metoda konstruowania formy logicznej zdania jest jednak nieekonomiczna, a co gorsze – zwodnicza”.

Metoda ta jest nieekonomiczna, gdyż przy jej zastosowaniu trzeba by przypisać odmienną formę logiczną np. zdaniom „Jan lubi Piotra” i „Piotr jest lubiany przez Jana”, chociaż są one swoimi parafrazami strukturalnymi. Metoda ta jest zwodnicza, gdyż na jej gruncie trzeba by – błędnie – uznać, że skoro ze zdania „Jan jest małoletnim przestępcą” wynika logicznie zdanie „Jan jest małoletni”, to również ze zdania „Jan jest pospolitym przestępcą” wynika logicznie zdanie „Jan jest pospolity”.

Dlatego „mówiąc o strukturze zdania jako wyznaczniku jego formy logicznej, ma się na myśli nie tylko (i nie wszystkie) własności syntaktyczne tego zdania wziętego w izolacji, lecz także pewne relacje strukturalne, w jakich pozostaje ono do innych zdań danego języka”. […]Tak więc forma logiczna zdania nie zawsze przypomina jego zewnętrzną postać. Rożni się ona od zdania języka naturalnego także i tym, że stałe logiczne są w niej wyrażone za pomocą sztucznych symboli.” Dzięki temu schematy logiczne zyskują na długości i przejrzystości.

• Własność i zbiór. Jedną z kwestii dyskutowanych w filozofii języka jest kwestia relacji między denotacją predykatu a własnością wyrażaną przez ten predykat – inaczej mówiąc, między zbiorem pewnych przedmiotów, a własnością, która przysługuje wszystkim i tych tym przedmiotom. Przeciwko utożsamieniu tych obiektów przemawia m.in. fakt istnienia kontekstów intensjonalnych, w których wyrażenia mają tę samą denotację, a jednak wyrażają różne własności.

Trudność tę można usunąć w ten sposób, że na wyrażanie tej samej własności przez dwa predykaty nałoży się następujący warunek:

Jeżeli predykaty P₁ i P₂ mają tę samą denotację (czyli są koekstensywne) oraz do ich treści należy bycie jakimś pod względem W, to predykaty P₁ i P₂ wyrażają tę samą własność.

Zgódźmy się teraz, że predykaty „zlokalizowany w przestrzeni” i „zlokalizowany w czasie” są koekstensywne, tj. każdy i tylko przedmiot zlokalizowany w przestrzeni jest zlokalizowany w czasie. Predykaty te nie wyrażają jednak tej samej własności, gdyż w treści pierwszego predykatu jest pozostawanie w określonej relacji do przestrzeni, podczas gdy treść drugiego czegoś takiego nie zawiera. Jeśli natomiast zgodzimy się, że tę samą denotację mają predykaty „błękitny” i „jasnoniebieski”, to wyrażają one tę samą własność, gdyż w treści obu predykatów jest bycie określonej barwy.

Wskazany wyżej warunek trzeba odpowiednio zmodyfikować, jeśli poza własnościami właściwymi (które on uwzględnia) chce się wziąć pod uwagę własności, które nie są właściwe (np. własności alternatywne). Da się go również zmodyfikować w ten sposób, że będzie dotyczył nie tylko własności koekstensywnych, lecz także koekstensywnych relacji o dowolnej liczbie argumentów.

BIBLIOGRAFIA

A. Wykazy prac:

■ Trela, Grzegorz & Trela, Renata: • 2014 – Bibliografia prac Barbary Stanosz. Ant v. IV nr 2 s. 485–490.

B. Bibliografia podmiotowa:

1. Teksty naukowe:

1.1. Książki własne:

• 1969^k – Logika formalna. W., SGPiS, ss. 96. • 1971a^k – Ćwiczenia z logiki. W., PWN, ss. 152. 1975², ss. 148… 1978⁴, ss. 176. 1980⁵, ss. 184. 1982⁶… 1998⁹. 1999¹⁰. 2000¹¹. 2001¹². 2002¹³. 2003¹⁴. 2005¹⁵, ss. 154. 2007¹⁶… 2024. • 1971b^k – Zarys logiki dla bibliotekoznawców. Cz. I. Wybrane zagadnienia z logiki formalnej. W., WUW, ss. 100. 1974². 1974³. • 1976^k (z: Adam Nowaczyk) – Logiczne podstawy języka. Ww., O, ss. 138. • 1985^k – Wprowadzenie do logiki formalnej. Podręcznik dla humanistów. W., PWN, ss. 106. 1998² 1999³. W., WNPWN, ss. 110. 2000⁴. 2001⁵. 2002⁶. 2005⁷, ss. 160. 2006⁸… 2024. • 1991^k – 10 wykładów z filozofii języka. W., PTS, ss. 106. • 1993^k – Logika języka naturalnego. W., ZJR, ss. 256. • 2004^k – W cieniu Kościoła, czyli demokracja po polsku. W., IWKP, ss. 198.

1.2. Książki (współ)redagowane:

• 1977^r – Lingwistyka a filozofia. Współczesny spór o filozoficzne założenia teorii języka. W., PWN, ss. 522. • 1980^r – Język w świetle nauki. W., Cz, ss. 388. • 1991^r – Empiryzm współczesny. W., WUW, ss. 298. • 1993^r – Filozofia języka. Fragmenty filozofii analitycznej. W., Aa, ss. 258. • 1999^r (z: Bohdan Chwedeńczuk) – Nauka i pseudonauka, filozofia i religia. W., IWKP, ss. 232.

1.3. Zbiory tekstów własnych: 

Bp.

1.4. Artykuły:

• 1964 – Formalne teorie zakresu i treści wyrażeń. SL t. XV s. 37–47. • 1965a – Modalność a identyczność. Neil Leslie Wilson. Modality and Identity: A Defense (rec.). SF r. IX nr 4 s. 162–164. • 1965b – Znaczenie i oznaczanie a paradoks intensjonalności. SF r. IX nr 1 s. 19–48. • 1966 – The Problem of Intentionality. SF r. X nr 3 s. 240–245. • 1967 – Własność i zbiór. SF r. XI nr 2 s. 95–107. • 1970a – Formal Theories of Extension and Intension of Expressions. Sem v. II nr 1 s. 102–114. • 1970b – O pojęciu języka prelogicznego. SS t. I s. 143–151. • 1970c – The Attribute and the Class. SF r. XIV nr 4 s. 89–95. Przekł. pol.: Własność i zbiór. W: [Pelc 1971^r], s. 518–534. • 1971a – Kodeks języka naturalnego. SS t. II s. 195–204. • 1971b – Modyfikacja semantyki. Anna Wierzbicka. Dociekania semantyczne (rec.). SF r. XV nr 3 s. 171–173. • 1971c – Problemy definicji prawdy dla języka naturalnego. SF r. XV nr 5 s. 83–91. • 1971d (z: Adam Nowaczyk) – Zagadnienia Naukoznawstwa. T. I–V (spr.). ZN t. VII z. 4 s. 506–623. • 1973 – Znaczenie a interpretacja. SS t. IV s. 23–33. Przekł. ang.: Meaning and Interpretation. Sem v. XI (1974) nr 4 s. 115–128. • 1974a – Status poznawczy semantyki. SS t. V s. 101–115. • 1974b – W sprawie krytyki teorii języka. SF r. XVIII nr 8 s. 137–140. • 1975 – O ustalaniu znaczeń wyrażeń nieznanego języka. SS t. VI s. 147–155. • 1977 – Próba rewolucji w lingwistyce. Wprowadzenie do: [Stanosz 1977^r], s. 5–22. • 1978 – Some Comments on the Problem of Logical Form. SL t. XXXVII nr 1 s. 79–88. • 1980 – Teorie, modele i dane empiryczne w lingwistyce. SS t. X s. 75–84. Przekł. ang.: Theories, Models, and Empirical Data in Linguistics. W: [Pelc et al. (red.) 1984^r], s. 383–392. • 1981 – Human Communication and Its Explanatory Description. Sem v. XXXIII nr 1–2 s. 63–77. • 1983 – O kryteriach rozumienia wyrażeń. SF r. XVII nr 5–6 s. 249–253. • 1985 – Dedukcja a behawiorystyczne pojęcie asercji. SF r. XIX nr 8–9 s. 59–65. • 1987a – Problem formy logicznej. W: [Marciszewski (red.) 1987], s. 226–232. • 1987b – Rachunek logiczny. W: [Cackowski et al. (red.) 1987], s. 544–553. • 1987c – Teoria relacji. W: [Marciszewski (red.) 1987], s. 95–101. • 1988 – Sur une propriété mystérieuse de la linguistique moderne. Ls a. XXIII nr 89 s. 81–86. • 1989 – O potrzebie badań metafilozoficznych. SF r. XXXIII nr 1 s. 71–75. • 1990a – Deduction and the Concept of Assertion. W: [Żarnecka-Biały 1990^r], s. 75–81. • 1990b – Teoria języka a teoria dedukcji. W: [Pogonowski i Zgółka (red.) 1990], s. 76–85. • 1994a – Willard v. O. Quine. From a Logical Point of View. World and Object (str.). W: [Skarga (red.) 1994–1996]. T. I, s. 326–339. • 1994b – Implikatury i intuicje. W: [Omyła (red.) 1994], s. 345–350. • 1994c – Uwagi do artykułu Renaty Grzegorczykowej „Opis lingwistyczny a opis logiczny języka”. SS t. XIX–XX s. 49–50. • 1995 – Donald Davidson. Essays on Actions and Events. Inquiries into Truth and Interpretation (str.). W: [Skarga (red.) 1994–1996]. T. III, s. 93–99. • 1998 – Ankieta na temat Encykliki Fides et ratio. PFNS r. VII nr 4 s. 47–50. • 2000 – Bełkot i przesąd. W: [Pelc 2000^r], s. 63–66. • 2004 – Rozwiązywanie paradoksów. SS t. XXV s. 27–32. • 2006a – Kazimierza Ajdukiewicza pojęcie racjonalności. W: [Pelc 2006^r], s. 135–140. • 2006b – Roman Suszko na Uniwersytecie Warszawskim. W: [Pelc 2006^r], s. 231–236. • 2008 – Metafilozofia Quine’a. PFNS r. XVII nr 4 s. 77–82. • 2009 – Wprowadzenie do: [Zabłudowski 2009^z], s. 5–22.

2. Publicystyka:

• 1995a^p – Jeżeli jest… BD nr 22 s. 8–9. • 1995b^p – Z punktu widzenia humanizmu. W., IWKP. ss. 242. • 1996a^p – Edukacja humanistyczna. WK r. III nr 43 s. 15. • 1996b^p – Filozofia diabła. BD nr 24 s. 11–12. • 1996c^p – Kościół tu i teraz. BD nr 29 s. 5–6. • 1996d^p – Po co uczyć filozofii. BD nr 26 s. 14–16. • 1996e^p – Tolerancja, akceptacja czy poszanowanie praw. BD nr 27 s. 8–9. • 1996f^p – Wolność od rozumu. BD nr 30 s. 4–5. • 1997a^p – Pseudohumanizm współczesnego katolicyzmu. BD nr 31 s. 15–16. • 1997b^p – Wyzwania współczesnego humanizmu. ResH r. VII nr 1 s. 19–21. • 1998a^p – Demokracja po polsku. BD nr 35 s. 1, nr 38 s. 1–2. • 1998b^p – Ortografia na bakier z logiką. PTyg r. IX nr 40 s. 14. • 1999a^p – Jeśli ma być tak, jak chcemy. BD nr 42 s. 15–16. • 1999b^p – O racjonalności przekonań. BD nr 40 s. 19–20. • 2000a^p – Autorytet. BD nr 46 s. 10–12. • 2000b^p – Lewica a kościół. BD nr 45 s. 15. • 2001^p – Korzenie nietolerancji. BD nr 49 s. 20. • 2002^p – Edukacja demokratyczna. BD nr 53 s. 6–8. • 2003a^p – Ile wolności? BD nr 55 s. 9. • 2003b^p – O ateizmie, nauce i edukacji. BD nr 57 s. 20–22. • 2003c^p – Legitymizacja: problem nierozwiązany czy nierozwiązywalny? BD nr 56 s. 15. • 2004^p – Osiągnięcia Wysokiej Komisji. BD nr 59 s. 5–6. • 2006a^p – Państwo wyznaniowe. BD nr 68 s. 3. • 2006b^p – Prawda na łożu tortur. BD nr 69 s. 27–28. • 2007a^p – Ateizm katolicki. BD nr 71 s. 27. • 2007b^p – Filozoficzne podstawy ateizmu. BD nr 73 s. 31–32. • 2007c^p – Język: droga do wiedzy… i z powrotem. BD nr 74 s. 20–21. • 2008a^p – Co to jest racjonalizm. BD nr 75 s. 30–31. • 2008b^p – Mistrz fikcji filozoficznej. BD nr 76 s. 32. • 2008c^p – Warto rozmawiać? BD nr 78 s. 31–32.

3. Teksty literackie: 

Bp.

4. Przekłady:

■ Achmatow, Aleksandr: • 1965 (z: Andrzej Zabłudowski) – Logika Arystotelesa. W., PWN, ss. 374. ■ Arbib, Michael A: • 1968 – Mózg: maszyna i matematyka. W., PWN, ss. 200. ■ Berry, Jason & Renner, Gerald: • 2012 – Śluby milczenia. Nadużywanie władzy za pontyfikatu Jana Pawła II. W., WCO, ss. 446. ■ Brandt, Richard Booker: • 1996 – Zagadnienia etyki normatywnej i metaetyki. W., Aa & WNPWN, ss. XL+924. ■ Carnap, Rudolf: • 1995 – Logiczna składnia języka. W., WNPWN, ss. XX+466. • 2007 – Pisma semantyczne. W., Aa, ss. 478. ■ Clemets, Tad: • 2002 – Nauka kontra religia. W., WDC, ss. 372. ■ Copleston, Frederick C.: • 1978 – Religia i filozofia. W., Pax, ss. 188. ■ Davidson, Donald: • 1992 – Eseje o prawdzie, języku i umyśle. W., WNPWN, ss. XVIII+250. ■ Dennett, Daniel C.: • 2008 – Odczarowanie. Religia jako zjawisko naturalne. W., PIW, ss. 482. ■ Devlin, Keith: • 1999 – Żegnaj, Kartezjuszu. Rozstanie z logiką w poszukiwaniu nowej kosmologii umysłu. W., Pr, ss. 394. ■ Frydman, Roman & Rapaczyński, Andrzej: • 1995 – Prywatyzacja w Europie Wschodniej. Czy państwo traci na znaczeniu? K., Zk, ss. 290. ■ Hempel, Carl Gustav: • 1968 – Podstawy nauk przyrodniczych. W., PWN, ss. 168. • 2001 – Filozofia nauk przyrodniczych. W., Aa, ss. 232. ■ Hiż, Henryk: • 2013 (et al.) – Wybór pism. W., Aa, ss. 622. ■ Hunter, Geoffrey: • 1982 – Metalogika. Wstęp do metateorii standardowej logiki pierwszego rzędu. W., PWN, ss. 220. ■ Lanczos, Cornelius: • 1967 – Albert Einstein i porządek wszechświata. W., PWN, ss. 146.■ Lasota, Irena: • 1991 – Czy koniec historii? W., WPom, ss. 112. • 1991 – Nie ma trzeciej drogi. W., WPom, ss. 160. ■ Lyons, John: • 1972 – Chomsky. W., WP, ss. 144. 1975². 1998³ (rozsz.). W., Pr, ss. 252. ■ Martin, Robert M.: • 2011 – W tytule tej książki są dwa błędy. Katalog zagadek, problemów i paradoksów filozoficznych. W., Aa, s. 476. ■ Nagel, Ernest & Newman, James R.: • 1965 – Twierdzenie Gödla. W., PWN, ss. 88. ■ Newsom, Carroll W: • 1967 – Istota matematyki. Pojęcie teorii matematycznej. W., PWN, ss. 142.■ Quine, Willard van Orman: • 1969 – Z punktu widzenia logiki. Eseje logiczno-filozoficzne. W., PWN, ss. XXIV+238. 2000². W., Aa, ss. 224. • 1986 – „Granice wiedzy” i inne eseje filozoficzne. W., PIW, ss. 182. • 1997 – Na tropach prawdy. W., Aa, ss. 166. • 1998 – Od bodźca do nauki. W., Aa, ss. 170. • 2002 – Filozofia logiki. W., Aa, ss. 208. • 2006 – Korzenie ontologii. Wykłady im. Paula Carusa. W., Aa, ss. 242. ■ Russell, Bertrand: • 2011 – Religia i nauka. W., IWKP, ss. 202. ■ Sapir, Edward: • 1978 (z: Anna Wierzbicka i Roman Zimnad) – Kultura, język, osobowość. Wybrane eseje. W., PIW, ss. 278.

C. Bibliografia przedmiotowa: 

Bp.

■ Chwedeńczuk, Bohdan: • 2015 – Barbara Stanosz: jedność badawczego umysłu. SS r. XXVIII–XXIX s. 41–49. ■ Pelc, Jerzy: • 2015 – Barbara Stanosz (ur. w Warszawie 8 stycznia 1935 r., zm. w Warszawie 7 czerwca 2014 r.). SS t. XXVIII–XXIX s. 33–40.